The Pri­ce of Ine­qua­li­ty (2012) – Jo­seph E. Stig­litz

On­ge­lei­de aan­te­ke­ning… boos en ge­frus­treerd…

Jo­seph Eu­ge­ne Stig­litz, de in 1943 ge­bo­ren Ame­ri­kaan­se eco­noom, is dé te­gen­han­ger van zijn vak­ge­noot Mil­ton Fried­man. Daar waar Fried­man de uit­vin­der van en pro­pa­gan­dist voor het Neo-Li­be­ra­lis­me is, daar is Stig­litz de gro­te pro­mo­tor van de Zicht­ba­re Hand van Key­nes in de eco­no­mie. Om die bocht nog kor­ter te ne­men: Stig­litz is links waar Fried­man rechts is.

Zo, na die ty­pe­ring is het niet moei­lijk meer om het boek “The Pri­ce of Ine­qua­li­ty” te dui­den. Na het le­zen van de ti­tel trou­wens ook niet. Het boek gaat voor­al over de V.S. en het so­ci­aal-eco­no­mi­sche kli­maat dat daar heerst. Om maar met de deur in huis te val­len: de V.S. wordt hier be­schre­ven als een land waar de top 1% van de be­vol­king on­ge­veer 40% van het BNI bin­nen­krijgt en waar het nog een ho­ger per­cen­ta­ge van de rijk­dom be­zit. En dat land van “op­por­tu­ni­ty”, dat zich­zelf schaam­te­loos “Na­ti­on Num­ber One” en “Lea­der of the Free World” durft te noe­men, is dat ook al lang niet meer. Niet voor de mees­te men­sen daar in ie­der ge­val. De V.S. is een land waar in de laat­ste 30 jaar de so­ci­a­le on­der- en mid­den­klas­se zo on­ge­veer is kaal­ge­plukt en uit­ge­kleed en waar hun rijk­dom en in­ko­men is ge­trans­por­teerd naar de rijk­ste men­sen in de sa­men­le­ving. Het klas­sie­ke ada­gi­um is daar weer van toe­pas­sing. “De ar­men wor­den ar­mer en de rij­ken wor­den rij­ker.”

Als je dit boek leest kun je niet an­ders dan lang­zaam ver­an­de­ren in een re­vo­lu­ti­o­nair, van de so­ci­a­lis­ti­sche soort en met de no­di­ge ra­di­ca­le nei­gin­gen; als je zulks al niet bent na­tuur­lijk. Want wat ik hier lees is wer­ke­lijk mis­se­lijk­ma­kend. Ik word be­ves­tigd in wat ik al lang dacht, na­me­lijk dat de we­reld van de ban­kiers er voor­al voor zich­zelf is en he­le­maal niet als doel heeft een geld-eco­no­mie te fa­ci­li­te­ren. Ban­kiers wil­len voor­al rijk wor­den over de rug van an­de­ren die wel ge­woon wer­ken voor hun geld. En de af­ge­lo­pen ban­ken-cri­sis en de wij­ze waar­op die is af­ge­wend op het pu­bliek laat dat over­dui­de­lijk zien. De ban­ken zijn ge­red met veel be­las­ting­geld, dat ver­vol­gens weer vro­lijk in de zak­ken van de ban­kiers is ver­dwe­nen in de vorm van op­nieuw exor­bi­tan­te bo­nus­sen.

Bo­nus­sen zijn niet de eni­ge ma­nier waar­op “rent-see­king” plaats­vindt. Rent-see­king is het ont­trek­ken van in­ko­men uit een pro­ces zon­der dat daar een wer­ke­lij­ke dienst of waar­de­ver­meer­de­ring te­gen­over staat. Prijs­af­spra­ken bin­nen kar­tels zijn zo­iets; pa­ten­taan­spra­ken waar­mee veel geld wordt ver­diend ook. Maar ook de ho­ge bo­nus­sen – voor ima­gi­nai­re ar­beid van CEO’s – die op geen en­ke­le ma­nier goed te pra­ten zijn. Of nog zo’n voor­beeld: het ver­ko­pen van fi­nan­ci­ë­le pro­duc­ten die geen en­kel an­der doel die­nen dan winst voor de bank ge­ne­re­ren. Maar ik heb er nog een: het hef­fen van trans­ac­tie­kos­ten door cre­dit­card maat­schap­pij­en die ter hoog­te van de trans­ac­tie­win­sten lig­gen. Hoe werkt dat? Een su­per­markt die een klant laat be­ta­len met een cre­dit­card, moet aan de cre­dit­card­maat­schap­pij een ta­rief be­ta­len dat net zo hoog is als de winst op de trans­ac­tie. Of­wel, de cre­dit­card­maat­schap­pij re­kent voor en­ke­le mi­cro­se­con­den werk van haar elek­tro­ni­ca net zo veel geld als de win­ke­lier aan zijn werk ver­dient, maar dan met lan­ge en zwa­re uren. En ze krijgt het nog ook, om­dat ze het kan vra­gen.

Als je het zo leest dan zou je ver­wach­ten dat rent-see­king ver­bo­den zou zijn, maar in de V.S. is het de ba­sis van be­staan voor een aan­tal he­le rij­ke men­sen en be­drij­ven. Die be­pa­len dan ook nog eens hoe de eco­no­mie en de fi­nan­ci­ë­le sec­tor ge­re­geld wor­den, dus die zor­gen na­tuur­lijk goed voor zich­zelf. Het re­sul­taat is dat de V.S. te be­schou­wen zijn als een staat die on­der een nieu­we vorm van fe­o­da­lis­me wordt ge­ma­na­ged. Er is een nieu­we adel ont­staan met veel geld, rijk­dom en rui­me kan­sen, ter­wijl het groot­ste deel van de be­vol­king ge­doemd is tot een mar­gi­naal en kans­loos be­staan. Zo was het hier ook… in de mid­del­eeu­wen. Het staat ze net­jes die Ame­ri­ka­nen. Ik had al het idee dat de top daar een stel­le­tje cri­mi­ne­le in­ha­len zon­der weer­ga was, maar na dit boek kun­nen ze echt nooit meer iets goed bij me doen. Ik weet het nu ze­ker: Ame­ri­ka­nen zijn niet bijs­ter slim­me, on­be­nul­li­ge en goed­ge­lo­vi­ge suk­kels, die zich wil­lens en we­tens door hun su­per­rij­ke eli­te in hun bips la­ten ne­men zon­der daar ook maar iets voor te­rug krij­gen. Het Ame­ri­kaan­se volk wordt schaam­te­loos uit­ge­buit en is daar nog blij mee ook. Tries­te aan­te­ke­ning: dit geldt ook voor de goed op­ge­lei­de mid­den­klas­se.

Want uit­ein­de­lijk gaat het maar om één ding in de V.S.: het uit­voe­ren van een Neo-Li­be­ra­le agen­da voor een su­per-klei­ne over­heid die de roof-ka­pi­ta­lis­ten zo min mo­ge­lijk in de weg zit maar die ook haar ta­ken nau­we­lijks meer kan uit­voe­ren. (He­laas is het bij ons niet veel be­ter op het mo­ment.) Dat be­te­kent dat ze zich fo­cus­sen op het te­rug­drin­gen van het over­heids­te­kort en het ver­la­gen van de be­las­tin­gen voor de rijk­ste men­sen. On­der­tus­sen wordt de in­ter­ne kwa­li­teit van het he­le land – in­fra­struc­tuur en men­se­lijk ka­pi­taal – met de dag slech­ter. Er is ei­gen­lijk nog maar maar één ein­de denk­baar. De V.S. zijn over slechts en­ke­le de­cen­nia een ont­wik­ke­lings­land.

T.P.o.I. is een dik boek met veel voor­beel­den van de de­plo­ra­be­le staat waar­in de “de­mo­cra­tie” Ame­ri­ka zich be­vindt, hoe de rij­ken er­voor zor­gen dat de on­ge­lijk­heid wordt ver­groot en hoe het he­le land on­der in­vloed van een bui­ten­ge­woon in­ha­li­ge eli­te op weg is naar de rand van de af­grond. Ame­ri­ka gaat on­der­uit en dat zal tijd wor­den ook. En als ik de te­ke­nen goed lees, dan gaat dat een keer ge­beu­ren in de vorm van een re­vo­lu­tie die geen spaan zal heel la­ten van het ka­pi­ta­lis­me dat slechts de rij­ken dient. Het is al va­ker en eer­der ge­beurd. De pre-re­vo­lu­ti­o­nai­re Rus­si­sche Tsa­ren-dy­nas­tie Ro­ma­nov is ook stand­rech­te­lijk ge­ëxe­cu­teerd, om­dat ze het Rus­si­sche volk zo’n 300 jaar had uit­ge­buit. Een groot deel van de rest van de Rus­si­sche adel trof ge­heel te­recht een­zelf­de lot. Ik denk dat zelfs het na­ïe­ve Ame­ri­kaan­se volk uit­ein­de­lijk in staat zal zijn om zich te ver­zet­ten te­gen haar uit­bui­ting. Want die Rus­sen wa­ren ten tij­de van rond 1915, toen de so­ci­a­lis­ti­sche re­vo­lu­tie om zich heen greep, dom­mer, ar­mer en on­mon­di­ger dan de ge­mid­del­de Ame­ri­kaan nu is.

Het duurt nog even, denk ik. Het lukt het Neo-Li­be­ra­le ge­boef­te dat het in Ame­ri­ka voor het zeg­gen heeft nog steeds goed om het volk te la­ten ge­lo­ven in al­ler­lei my­then die de eli­te zo goed be­die­nen. Bij­voor­beeld dat la­ge be­las­tin­gen voor de rij­ken en de­re­gu­le­ring van de markt goed zijn voor de eco­no­mie. En ook dat een klei­ne over­heid goed is, dat de markt ef­fi­ci­ënt is in het af­stem­men van vraag en aan­bod en dat die markt über­haupt vrij is. On­der­tus­sen wor­den zo­wel de over­heid als de markt aan al­le kan­ten door de rij­ken ge­ma­ni­pu­leerd, zo­dat zij nog meer rijk­dom naar zich toe kun­nen trek­ken. Ze zijn door en door slecht, die rij­ken. Maar ik heb hoop. Het komt er een keer­tje aan, die re­vo­lu­tie. Wel­licht be­gint hij met een wil­de schiet­par­tij op Wall-Street, waar­bij de ban­kiers van de­ze we­reld een ste­vig les­je wordt ge­leerd. Via de wet lukt dat niet. Die heb­ben ze in hun zak…

Voor wie zelf eens wil be­kij­ken hoe dat zit met de on­ge­lijk­heid in de V.S.…