De Ster­ke Man is te­rug

Het is twee da­gen na het Bra­zi­li­aan­se de­ba­cle van Bol­so­na­ro. Hij is de tries­te nieu­we ster aan het au­to­ri­tai­re fir­ma­ment dat van­daag de dag drei­gend bo­ven de we­reld hangt. Een nieu­we Ster­ke Man stapt op het we­reld­to­neel, zich­zelf schaam­te­loos “De Tro­pi­sche Trump” noe­mend.

De oud-le­ger­ka­pi­tein heeft waar­schijn­lijk niet door dat zijn gro­te voor­beeld Trump nog geen hal­ve se­con­de in de strijd­krach­ten van zijn land heeft ge­diend.

We moe­ten er niet blij mee zijn, de op­mars van de ster­ke man, want Hij is voor­al een Sterk Pro­bleem. De te­gen­woor­dig zo hip­pe dic­ta­to­ri­a­le lands­lei­der is een slech­te voor­bo­de voor het lot van de vrije de­mo­cra­tie. Ik wil geen on­heils­pro­feet zijn, maar de om­stan­dig­he­den van de we­reld van nu lij­ken veel op die van de we­reld van de 1920–30’s. De we­reld toen was een cha­os, de po­li­tiek was ver­splin­terd, hier en daar (mid­den-Eu­ro­pa) ui­terst ge­ra­di­ca­li­seerd en sterk ge­po­la­ri­seerd. Daar­naast kwam de mon­di­a­le eco­no­mie haast kra­kend tot een stil­stand.

Het ver­schil met toen zit hem on­der an­de­re in het ont­wik­ke­lings­ni­veau van nu: de eco­no­mi­sche op­maak en slag­kracht van de V.S., Chi­na en voor­al Rus­land zijn to­taal ver­schil­lend dan toen­ter­tijd. Zo­wel Chi­na als Rus­land (toen de Sov­jet Unie) wa­ren on­der­ont­wik­kel­de sa­men­le­vin­gen. Sta­lin heeft Rus­land met de twee­de we­reld­oor­log als wrik­ij­zer ver­an­derd van een boe­ren­kin­kel­staat naar een ge­ïn­du­stri­a­li­seer­de spe­ler van gi­ga-for­maat. De V.S. werd door die oor­log een su­per­macht; zo­wel wat eco­no­mie als wat mi­li­tai­re kracht be­treft, want die Ame­ri­kaan­se atoom­bom en hun con­ven­ti­o­ne­le pro­li­fe­ra­tie was er zon­der WWII waar­schijn­lijk nooit ge­weest. Of­wel, oor­log is een he­le goe­de voe­dings­bo­dem voor zo­wel de tech­no­lo­gi­sche als de eco­no­mi­sche voor­uit­gang. Om maar een voor­beeld te noe­men: de pri­me mo­ver voor de ont­wik­ke­ling van het com­mer­ci­eel zo on­mis­ba­re In­ter­Net was de Kou­de Oor­log. Ook Duits­land was nu ner­gens ge­weest zon­der WWII en de daar­op­vol­gen­de we­der­op­bouw, die een be­lang­rijk on­der­deel van het Mar­shall-plan was. Het ge­volg is dat te­gen­woor­dig zo­wel de V.S. als Rus­land én Chi­na ster­ke lan­den zijn, die be­schik­ken over een aan­zien­lijk kern­wa­pen­ar­se­naal.

De over­een­komst met de 1920–30’s zit hem in het des­pe­ra­te volk dat in­eens zo­veel waar­de hecht aan de Man Bo­ven Ie­der­een, die toe­ge­dicht krijgt dat hij de gro­te pro­ble­men van het volk kan op­los­sen. Het plaat­je hier­bo­ven laat de hui­di­ge lich­ting van au­to­cra­ten zien. Het gaat het volk daar­bij om meer dan al­leen de hang naar cri­sis­ma­na­ge­ment, want niet al­le lan­den die nu voor een de fac­to dic­ta­tor heb­ben ge­ko­zen ver­ke­ren in een dui­de­lijk zicht­ba­re cri­sis. Het po­pu­lis­ti­sche elec­to­raat neemt des­on­danks toch een cri­sis waar, en dat is die van de ein­dig­heid van haar re­sour­ces en de schijn­ba­re puin­hoop van het po­li­tie­ke- en de­mo­cra­ti­sche pro­ces. Het zijn sen­ti­men­ten die on­ver­mij­de­lijk uit­mon­den in xe­no­fo­bie, een nieuw an­ti­se­mi­tisch re­veil­le, iso­la­ti­o­nis­me en de bui­ten­ge­woon scha­de­lij­ke doc­tri­ne van het pa­tri­ot­tis­me. Wat dat laat­ste be­treft: ik ben dui­de­lijk een la­ten­te Trots­kist, zij het een niet on­ver­deeld com­mu­nis­ti­sche.

De ster­ke man is in op­komst om­dat het volk dat hem kiest steeds min­der po­li­tiek wordt. Er wor­den meer men­sen ge­ko­zen op per­soon­lijk­heid en/of spe­ci­fie­ke to­pics en re­to­riek dan op ide­o­lo­gie, om­dat de ide­o­lo­gi­sche scho­ling van wel­eer is ver­dwe­nen. Wie leest er zijn kin­de­ren ’s avonds voor het eten nog voor uit de bij­bel, het Ro­de Boek­je of Het Ma­ni­fest? Waar­schijn­lijk ge­beurt dat slechts nog bij wat fran­je­be­we­gin­gen in de mar­ge. Als je het idee dat je voor ou­der­wets po­li­tie­ke scho­ling bent er­gens laat val­len, dan wordt je met de nek aan­ge­ke­ken (en waar­schijn­lijk uit­ge­la­chen).

Po­pu­lis­me door acu­te ont­i­de­o­lo­gi­se­ring (rich­ting fas­cis­me) is in zich­zelf een ge­vaar­lij­ke ont­wik­ke­ling; een­tje die vlak voor het mid­den van de vo­ri­ge eeuw in heel Eu­ro­pa de Führerstaat vrij baan heeft ge­ge­ven en het fas­cis­me in haar ver­schil­len­de vor­men over­al po­pu­lair maak­te. Ik denk dat nie­mand dat nog een keer wil zien ge­beu­ren, be­hal­ve dan de nieu­we pro­to-Führers die nu aan de macht zijn. De vraag is hoe au­to­noom de be­we­ging naar zo’n we­reld ech­ter is. Er zijn den­kers die daar­over niet po­si­tief zijn; de golf­be­we­ging van li­be­raal naar au­to­ri­tair en weer te­rug is vol­gens hen iets dat zal blij­ven be­staan zo­lang er men­sen-ge­meen­schap­pen zijn. Als dat zo is, dan we­ten we ook in wel­ke de­mo­cra­ti­sche dip we het ko­men­de tijds­vak zit­ten.