De syn­the­ti­sche mens dich­ter­bij

In een boek­je over zijn toe­komst­ver­wach­ting voor de ko­men­de eeuw stelt Mi­chio Kaku dat vol­gens hem bin­nen 100 jaar het men­se­lij­ke be­wust­zijn vol­le­dig na­ge­maakt is. Sa­men met de dan vol­doen­de ver voort­ge­schre­den tech­niek waar­mee een li­chaam kan wor­den ge­bouwd zal daar­door de syn­the­ti­sche mens een feit zijn. Ik denk dat Kaku een pes­si­mist is – wel een he­le slim­me en be­roem­de ove­ri­gens – maar mijns in­ziens zit zijn schat­ting er eni­ge de­cen­nia naast. Ik denk dat we bin­nen 50 jaar de mens heb­ben na­ge­maakt in al haar bi­zar­re fa­cet­ten en ik ver­wacht ook met de­ze in­schat­ting nog aan de ho­ge kant te zit­ten.

Het gei­ni­ge is dat de­ze voor­spel­ling al­tijd erg veel com­mo­tie ver­oor­zaakt on­der schoon­moe­ders, ge­lo­vi­gen, hip­pies en an­de­re le­ken op het ge­bied van de wer­king en de aard van de mens. Maar dat is ei­gen­lijk ook wel lo­gisch. De meest gang­ba­re op­vat­ting over dat wat wij zijn, is blij­ven ste­ken in het Car­te­si­aan­se du­a­lis­me: we heb­ben een li­chaam – het fy­sie­ke voer­tuig voor ons Ego, dat er­voor zorgt dat we on­ze her­se­nen kun­nen ver­plaat­sen – en een geest; dat ding wat we wer­ke­lijk “zijn”, of­wel ons fei­te­lij­ke Ego. En die op­vat­ting is on­der de ro­man­tisch mis­lei­de me­de­mens (schoon­moe­ders, hip­pies en ge­lo­vi­gen) in steen ge­bei­teld.

Ui­ter­aard zijn er wat pro­ble­men met dat du­a­lis­me. Al was het in de eer­ste plaats om­dat het gro­te on­zin is. Des­car­tes zat er fa­lie­kant naast. Maar dat mag, als an­tie­ke den­ker die af en toe eens iets moet uit­pro­be­ren. En ge­luk­kig we­ten we te­gen­woor­dig be­ter. Ik denk niet dat er nog een se­ri­eu­ze we­ten­schap­per is die denkt dat we een geest heb­ben. De mees­ten zul­len uit­gaan van het mo­del waar­bij de mens ge­zien wordt als een bio-elek­tri­sche ma­chi­ne met een su­per-ge­a­van­ceer­de zelf-pro­gram­me­ren­de pro­ces­sor – ons brein – waar­op ein­de­loos in­ge­wik­kel­de soft­wa­re draait die we zelf ge­schre­ven heb­ben. Dat zijn wij! Niks geest, niks god, niks me­ta­fy­sisch. En zo lek­ker over­zich­te­lijk! De char­me zit in de sim­pli­ci­teit, en vol­gens vriend Ock­ham met zijn scheer­mes is die ver­kla­ring daar­om de gel­di­ge.

Maar ja, waar­om zou de aan­kon­di­ging van de syn­the­ti­sche mens dan zo’n com­mo­tie ver­oor­za­ken? Mijn schoon­moe­der bij­voor­beeld, werd bij­na mis­se­lijk van kwaad­heid toen ik er over be­gon. Ik heb daar lang over na­ge­dacht en ik denk dat het ant­woord daar­op be­trek­ke­lijk een­vou­dig is. Ik denk dat de door angst ge­teis­ter­de ar­me lui die zich be­dreigd voe­len en zich­zelf als mens heel bij­zon­der vin­den. Zij voe­len zich zo ver bo­ven de rest van de we­reld ver­he­ven, dat ze zich niet kun­nen voor­stel­len dat ze een ge­woon huis-tuin-en-keu­ken or­ga­nis­me zijn. Al­leen dan wel een­tje dat een heel groot brein heeft. Er zijn er zelfs – de chris­te­nen – die zo ver gaan dat ze het over een “schep­ping” heb­ben, die er­voor heeft ge­zorgd dat wel de men­sen maar niet de die­ren over een “geest” be­schik­ken. Hier­mee le­gi­ti­meert de ge­lo­vi­ge boer in één ge­baar het slach­ten van zijn vee zon­der in zijn op­tiek te­gen het ge­bod “gij zult niet do­den” in te gaan. Lek­ker mak­ke­lijk, toch? Over sim­pe­le zie­len ge­spro­ken.

Een an­der pro­bleem is na­tuur­lijk dat mens zich niet graag over­bo­dig voelt. Want waar­om zou je een nep-mens bou­wen? Er is min­stens één sim­pel ant­woord: om­dat we het kun­nen. En het is ook leuk om aan te to­nen dat de mens in­der­daad die ma­chi­ne is door er een te ma­ken die niet van echt te on­der­schei­den is – en die te on­der­wer­pen aan de Tu­ring test. Het is daar­mee een aca­de­mi­sche exer­ci­tie, en wel een van bui­ten­ge­woon boei­en­de aard met zeer ver­strek­ken­de con­se­quen­ties… voor ge­lo­vi­ge men­sen. En dat mo­ment van de waar­heid, het mo­ment waar­op de eer­ste na­maak-mens door die test heen gaat ko­men, komt met rap­pe schre­den na­bij.

Een veel­ge­hoord be­zwaar te­gen syn­the­tisch men­se­lijk be­wust­zijn is dat het “niet te pro­gram­me­ren” zou zijn. Ui­ter­aard is ook dat een mis­vat­ting die op men­se­lijk pro­tec­ti­o­nis­me is ge­stoeld. En het is nog een he­le stom­me ook. Wij men­sen ma­ken al 150.000 jaar men­se­lijk be­wust­zijn door er lus­tig op los te re­pro­du­ce­ren. El­ke nieu­we le­vens­vat­ba­re men­sen-ba­by wordt als het goed is men­se­lijk be­wust na eni­ge tijd, en daar pro­gram­me­ren wij dus he­le­maal niets aan. We com­mu­ni­ce­ren er voor­al te­gen­aan. Het pro­gram­me­ren doet het kin­der­brein he­le­maal zelf. Daar is het op ont­wor­pen. Dat brein ge­bruikt waar­ne­min­gen als in­put voor het schrij­ven van zijn soft­wa­re en de com­plexi­teit van de pro­ces­sor zelf – met haar ein­de­loos in­ge­wik­kel­de struc­tuur van cel­len en sy­nap­sen – ge­ne­reert zo de pa­troon­her­ken­nings­ma­chi­ne die het ei­gen­lijk is. Dat ge­beurt echt niet door de ma­gi­sche in­ser­tie van een Car­te­si­aan­se geest.

Ster­ker nog: het is een po­pu­lair mis­ver­stand dat al­les wat een com­pu­ter kan, ge­pro­gram­meerd moet wor­den door men­sen. Dat is al lang niet meer waar. Veel soft­wa­re wordt al door ma­chi­nes ge­schre­ven.

En nu komt het leu­ke nieuws: in Ja­pan – en waar­om ver­baast mij dit ei­gen­lijk niet – is een ro­bot ge­bouwd die gaat op­groei­en, waar­ne­men en le­ren zo­als een echt kind dat doet. Die zal de zin­tuig­lij­ke in­put door een zelfle­ren­de pro­ces­sor ha­len en daar­mee in­tel­li­gen­tie en be­wust­zijn te pro­gram­me­ren en daar­mee “mens” wor­den; net zo­als wij dat doen, maar dan syn­the­tisch. Dat de Ja­pan­ners dit pro­be­ren zegt mis­schien iets over hun con­cept van het men­se­lij­ke be­wust­zijn. Het zegt ook iets over hun vast­be­ra­den­heid om sys­te­men te bou­wen die ons be­ter kun­nen la­ten be­grij­pen hoe het men­se­lij­ke le­ren ei­gen­lijk werkt. Maar bo­ven­al zul­len zij de mis­kleun van het Car­te­si­aan­se du­a­lis­me uit­ein­de­lijk be­wij­zen. Hoe we daar­mee be­ter be­grij­pen hoe men­sen le­ren – wat hun doel schijnt te zijn met de­ze oe­fe­ning – vraag ik me toch nog af, want vol­gens die ra­ti­o­na­le zou­den we dat ook moe­ten kun­nen door naar on­ze ei­gen kin­de­ren kij­ken. Maar dat heeft ech­ter nog niet tot het ul­tie­me in­zicht ge­leid in de af­ge­lo­pen 10.000 jaar.