Fas­cis­me was hip, ook in Ne­der­land

Het kloe­ke hoofd van Be­ni­to Mus­so­li­ni, de man die in Lon­den de Eu­ro­pe­se lei­ders voor Hit­ler en zijn voor­ge­no­men oor­log ging waar­schu­wen.

Bij het na­de­ren van Be­vrij­dings­dag en de voor­lig­gen­de do­den­her­den­king is het goed om te be­den­ken dat de we­reld er 80 jaar ge­le­den an­ders – even­wel met tref­fen­de ge­lij­ke­nis­sen – uit­zag dan nu. Het is in 1938 bij­na zo ver: een jaar la­ter, op 1 sep­tem­ber 1939, be­gin­nen de Duit­se strijd­krach­ten aan de in­va­sie van Po­len, na twee we­ken ge­volgd door die van Rus­land. Drie jaar la­ter – in 1942 – es­ca­leert het con­flict in een we­reld­oor­log wan­neer Ja­pan door haar aan­val op Pe­arl Har­bour de V.S. in de strijd be­trekt. Het is het be­gin van het ein­de voor Adolf Hit­ler.

De val van Hit­ler in de len­te van 1945 wordt door ons in de re­gel ge­zien als het ein­de van het fas­cis­me in Eu­ro­pa. Dat beeld klopt al­leen niet. Daar­voor zijn twee be­lang­rij­ke show­stop­pers aan te wij­zen, na­me­lijk: pas in 1975 stierf Fran­co, dé als na­ti­o­na­list ver­mom­de fas­cis­ti­sche dic­ta­tor van Span­je, waar­na het land kon wor­den om­ge­vormd tot een con­sti­tu­ti­o­ne­le mo­nar­chie met ove­ri­gens nog steeds zeer on­fris­se trek­jes.

Ten twee­de was het fas­cis­me zo diep in Eu­ro­pa ver­we­ven dat het niet met een en­ke­le klap kon wor­den uit­ge­scha­keld. Zo­wel in Duits­land als in Ita­lië zijn er na­oor­log­se zui­ve­rin­gen ge­weest (Ent­na­zi­fi­zie­rung), maar die wa­ren al­les be­hal­ve vol­le­dig. In bei­de lan­den heb­ben de bruin/zwarthemden tot ver na de oor­log be­lang­rij­ke po­si­ties be­kleed in de sa­men­le­ving. Het is lo­gisch. Een breed­ge­dra­gen “Volksempfin­den” krijg je niet zo­maar uit­ge­roeid en dat geldt in het bij­zon­der voor het zeer emo­ti­o­ne­le en ir­ra­ti­o­ne­le fas­cis­me. Die be­ruch­te voor­lo­per er­van, het po­pu­lis­me, is nog veel hard­nek­ki­ger. Het is niet voor niets dat we ons nu ook weer (gro­te) zor­gen (zou­den moe­ten) ma­ken.

De door de Eu­ro­pe­se vol­ke­ren ge­per­ci­pi­eer­de cha­os van na de Eer­ste We­reld­oor­log werd door po­pu­lis­ti­sche ele­men­ten als mo­men­tum ge­bruikt voor de vor­ming van op fas­cis­ti­sche prin­ci­pes ge­ën­te dic­ta­tu­ren. Dat ge­beur­de over­al, al­leen her­in­ne­ren we ons col­lec­tief slechts de Duit­sers en de Ita­li­a­nen als boos­doe­ners. Wat die twee lan­den aan­gaat moe­ten we voor­al niet ver­ge­ten dat hun draai naar het fas­cis­me door heel Eu­ro­pa als gun­stig werd ge­zien. Ie­der­een was na­me­lijk als de dood voor het sinds 1917 uit Rus­land op­ko­men­de bol­sje­wis­me, iets wat Hit­ler met zijn hor­des ten­min­ste kon te­gen­hou­den. Ook Mus­so­li­ni werd Eu­ro­pa­breed ge­zien als de red­der van kerk en volk die de com­mu­nis­ten wel zou stop­pen. Dat foef­je is in­der­daad ge­slaagd, zij het in aan­ge­pas­te vorm en met een uit­ein­de­lij­ke grens die iets ver­der naar het wes­ten lag dan ge­pland. Je kunt ten­slot­te niet al­les heb­ben.

De bood­schap hier is dat we aler­ter moe­ten zijn op fas­cis­ti­sche ten­den­sen dan we lij­ken te zijn, af­ge­me­ten aan de berg bo­ter die we wat dat be­treft op ons hoofd heb­ben en het be­perk­te in­zicht dat ik in on­ze va­der­land­se pers zie. Po­pu­lis­me, fas­cis­me en an­de­re be­drei­gin­gen van on­ze de­mo­cra­tie­ën lig­gen we­reld­wijd op de loer; bij­voor­beeld in de vorm van “on-li­ne de­mo­cra­tie” of bin­den­de re­fe­ren­da. La­ten we voor­al niet ver­ge­ten dat zo­wel Mus­so­li­ni als Hit­ler door hun ei­gen volk op de troon zijn ge­zet, iets wat hier ook kan ge­beu­ren.

Als ik nu naar Ame­ri­ka kijk dan zie ik ge­noeg mo­les­ta­tie van het fe­de­ra­le staats­ap­pa­raat, de vrije pers en het de­mo­cra­ti­sche pro­ces in het al­ge­meen, om me af te vra­gen of ze daar niet rich­ting een dic­ta­tuur gaan. Een aan­tal van on­ze oos­te­lij­ke Unie-ge­no­ten is wat dat be­treft niet veel be­ter. Als we An­to­nio Grams­ci moe­ten ge­lo­ven en zijn his­to­ri­sche golf­be­we­ging echt be­staat, dan zit­ten we bin­nen­kort weer on­der de ab­so­lu­te plak van een of an­de­re idi­oot. Ik ben wat dat be­treft bang dat zo’n leeg­hoofd als Do­nald Trump zich zeer ade­quaat clas­si­fi­ceert voor een der­ge­lij­ke va­ca­tu­re. Met an­de­re woor­den: we zijn nog niet van de fas­cis­ten af en het is maar zeer de vraag of we dat ooit zul­len zijn. Het zit mis­schien wel in on­ze na­tuur…