Geef god, kerk en re­li­gie eens NIET de schuld

Wie heeft hem niet ge­hoord, de op­mer­king dat “re­li­gie en de kerk ver­ant­woor­de­lijk zijn voor heel veel el­len­de en ge­weld op de­ze we­reld.” Toen hij gis­te­ren weer eens langs kwam kon ik het niet la­ten om het als on­waar te pa­re­ren met de te­gen­plaats: “ik denk dat men­sen voor 100% ver­ant­woor­de­lijk zijn voor al­le el­len­de op de­ze we­reld.” Het klinkt me na­me­lijk een tik­kel­tje te ge­mak­ke­lijk om een ab­stract fe­no­meen als “re­li­gie” of “de kerk” ver­ant­woor­de­lijk te stel­len voor de ac­ties – zo­als on­der­druk­king, moord, sa­men­zwe­ring en wat dies meer zij – van men­sen.

Het eer­ste pro­bleem is na­tuur­lijk het on­ge­spe­ci­fi­ceer­de van de po­si­tie. Er zijn veel re­li­gies en veel ker­ken die al­le­maal an­ders met de we­reld om­gaan en ze zijn be­paald niet al­le­maal in­to­le­rant en/of ge­weld­da­dig in de leer. De sco­pe van een uit­spraak als hier­bo­ven kan daar­om al­leen be­perkt zijn, bij­voor­beeld “de Abra­ha­mis­ti­sche re­li­gies – jo­den­dom, chris­ten­dom en de is­lam – pro­pa­ge­ren in­to­le­ran­tie en ge­weld bij (een be­perkt deel van) hun vol­gers.”

Dat laat­ste klinkt al een stuk be­ter stro­kend met de re­a­li­teit dan de eer­ste ge­meen­plaats. Wat die synagoge/kerk/moskee be­treft denk ik niet dat er erg veel ge­haat­pre­dikt wordt van­af de re­gu­lie­re kan­sels, wel­licht een paar uit­zon­de­rin­gen daar­ge­la­ten. Het zijn toch de kerk­gan­gers zelf die om de een of an­de­re mo­ve­ren­de re­den ge­weld­da­dig wor­den en zel­den de in­sti­tu­ten zelf. En het is vrij­wel al­tijd een klei­ne min­der­heid die dat doet. Hoe gek het in een tijd als de­ze ook klinkt: de mees­te mos­lims zul­len vrien­de­lij­ke, vre­de­lie­ven­de, to­le­ran­te en ge­weld­schu­we men­sen zijn, net zo­als de mees­te jo­den en chris­te­nen.

Een twee­de en veel be­lang­rij­ker pro­bleem met de uit­spraak hier­bo­ven is de wil­le­keur er­van. Je kunt al­ler­lei me­cha­nis­men zo­als re­li­gie uit de sa­men­le­ving iso­le­ren en er dan iets ge­wich­tigs over zeg­gen dat lijkt op een op­mer­king die hout snijdt. Een sim­pel voor­beeld daar­van is “van le­ven ga je dood.” Het is naar mijn me­ning een uit­spraak van de­zelf­de or­de als die hier­bo­ven. Ik denk dat re­li­gie (en ker­ken) zijn ont­staan als een lo­gisch ge­volg van on­ze be­wust­zijn­se­vo­lu­tie – met bij­be­ho­ren­de ver­kla­rings­hon­ger – van Ho­mo Sapiens (HS) naar Ho­mo Sapiens Sapiens (HSS). Het is heel vroeg in ons be­staan ont­staan door een vrij­wel blind me­cha­nis­me van cul­tu­re­le evo­lu­tie, waar­aan we van­we­ge on­ze hard­wa­re­ma­ti­ge ma­keup met geen mo­ge­lijk­heid had­den kun­nen ont­snap­pen – ook al had­den we dat ge­wild. Re­li­gie is daar­om net zo on­ver­mij­de­lijk als mijn ogen en de snor­ha­ren van mijn kat­ten.

An­ders ge­zegd: Zet de mens­heid nog 10.000 keer neer op de­ze pla­neet en re­li­gies wor­den bij een ge­lijk­blij­ven­de bi­o­lo­gi­sche evo­lu­tie nog 10.000 keer uit­ge­von­den. Het is niet voor niets zo dat er op de ge­he­le pla­neet zo veel re­li­gies on­af­han­ke­lijk van el­kaar zijn ont­staan. We heb­ben al­leen wel een voor­deel met dat gro­te brein van ons: we kun­nen on­ze evo­lu­tie ac­tief be­ïn­vloe­den, dus we kun­nen van re­li­gies waar­in een god fi­gu­reert af­ko­men als we dat wil­len. Ik ver­wacht ook dat dit ge­beurt bin­nen twee eeu­wen en dat gods­ge­ba­seer­de re­li­gies daar­na een­zelf­de cu­ri­o­si­teit zul­len zijn als al­che­mie.

Re­li­gie komt dus uit ons­zelf en zit spij­ker­hard vast aan de ont­wik­ke­ling van on­ze soort. Dat denk ik. Hoe dat pre­cies werkt op de­tail­ni­veau schrijf ik een an­de­re keer op, maar het werkt net zo­als voort­plan­ten. De mo­re­le struc­tuur er om­heen trou­wens ook. Ook om dat recht-toe-recht-aan bi­o­lo­gi­sche fe­no­meen heb­ben we een he­le­boel meer of min­der zui­ve­re ver­ha­len – “nar­ra­ti­ves” – heen ge­bouwd, waar­van je mo­reel van al­les kun­nen vin­den. Maar vin­den we seks en voort­plan­ting daar­om ook slecht? Ik dacht het niet.

Ik moet hier wat sys­te­ma­ti­scher over na­den­ken. Meer dus la­ter.