Quis est? De werk­ge­ver / werk­ne­mer pa­ra­dox

Ah, zo zit dat …

Werk is een kwes­tie van ge­ven en ne­men, in de re­gel door werk­ge­vers en werk­ne­mers. De­ze schijn­baar ui­terst sim­pe­le di­cho­to­mie is zo gang­baar en ver­lei­de­lijk (en ste­vig ver­an­kerd in ons hui­di­ge eco­no­mi­sche den­ken), dat je er bij­na aan voor­bij zou gaan dat er iets heel erg fun­da­men­teels niet aan klopt. Er schuilt een pa­ra­dox in het be­grip­pen­paar werknemer/werkgever, die wei­nig men­sen lijkt op te val­len; mij in eer­ste in­stan­tie in el­ke ge­val niet.

De pa­ra­dox werkgever/werknemer* is van een tref­fen­de een­voud. Waar­schijn­lijk is het daar­om dat hij zo vaak over het hoofd wordt ge­zien. Voor een be­ter be­grip er­van grijp ik te­rug op de the­o­rie van Karl Marx en wel naar een at­tri­buut dat cen­traal staat in zijn be­schrij­ving van het be­grip ka­pi­taal: De ar­bei­der, die geen pro­duc­tie­mid­de­len zo­als grond, fa­brie­ken of ma­chi­nes be­zit, heeft slechts zijn ar­beid als ver­koop­baar goed. Voor hem is die ar­beid een en­ti­teit waar­mee hij de markt op kan, die hij kan ver­ko­pen en waar­mee hij geld ver­dient om zich­zelf en zijn ge­zin te on­der­hou­den. Voor de ka­pi­ta­list is de ar­beid die door de ar­bei­der wordt aan­ge­bo­den een ka­pi­taal­goed, net zo­als de fa­briek, het land of de ma­chi­nes; een goed dat hij af­neemt om te kun­nen pro­du­ce­ren.

So far so good: de ar­bei­der ver­koopt zijn werk­kracht (ar­beid), de ka­pi­ta­list neemt de­ze van hem af, ge­bruikt het ver­vol­gens in de fa­briek en be­taalt de ar­bei­der daar­voor een prijs; het ar­beids­loon. In een nor­ma­le han­dels­ver­hou­ding wordt dit de re­la­tie tus­sen de le­ve­ran­ciers en af­ne­mers ge­noemd, al dan niet ge­ca­mou­fleerd met ter­men als pro­du­cent en con­su­ment, waar­bij de ar­beid in dit ge­val het ge­le­ver­de goed is. Als hier­in de ter­mi­no­lo­gie de fei­te­lij­ke eco­no­mi­sche han­de­ling op een cor­rec­te ma­nier volgt, dan heet dat dus: de le­ve­ran­cier – de ar­bei­der – is de­ge­ne die de ar­beid “geeft”, de af­ne­mer – de ka­pi­ta­list – is de­ge­ne die de ar­beid “neemt”.

En zo wordt de hui­di­ge pa­ra­dox van de ar­beid in on­ze we­reld met het werk­ge­vers- of -ne­mers­schap, in­eens dui­de­lijk, na­me­lijk: In de ter­mi­no­lo­gie van van­daag wordt de eco­no­mi­sche ver­hou­ding tus­sen werk­ge­ver en werk­ne­mer zon­der voor mij dui­de­lij­ke re­den om­ge­draaid. De le­ve­ran­cier wordt de “-ne­mer” ter­wijl de af­ne­mer de “-ge­ver” wordt. In on­ze ar­beids­ver­hou­din­gen is de werk­ge­ver gek ge­noeg de­ge­ne die de ar­beid af­neemt, ter­wijl de­ge­ne die de ar­beid le­vert de werk­ne­mer is. Daar klopt op zijn zachts ge­zegd geen deuk van.

Ik zou in de li­te­ra­tuur kun­nen gaan zoe­ken om te kij­ken waar de bo­ven-be­schre­ven mys­te­ri­eu­ze om­slag plaats­vindt. Dat ga ik niet doen. Wel te­ken ik aan dat de­ze se­man­ti­sche ma­noeu­vre voor­al be­lang-ge­ïn­du­ceerd lijkt te zijn. Of­wel, de ka­pi­ta­lis­ten van van­daag (of hun equi­va­len­ten in het pu­blie­ke do­mein) zijn ge­baat bij de­ze om­draai­ing van be­grip­pen, om­dat het de ar­bei­der (of zijn equi­va­lent in het pu­blie­ke do­mein) in een re­to­risch af­han­ke­lij­ke po­si­tie zet. Dat volgt weer naad­loos de ne­o­li­be­ra­le agen­da van de uit­bui­ter (of zijn equi­va­lent in het pu­blie­ke do­mein); een is­sue dat we in het be­lang van een zui­ver beeld van de ar­beids­ver­hou­din­gen van van­daag be­ter zou­den moe­ten le­ren her­ken­nen.

Er is een be­lang­rij­ke re­den waar­om de­tec­tie van een bo­ven­staan­de om­draai­ing van ter­mi­no­lo­gie cru­ci­aal is. Het zou na­me­lijk zo­maar kun­nen dat dit niet de eni­ge re­to­ri­sche truc is waar­mee de ar­bei­der van van­daag een oor wordt aan­ge­naaid. Ik zou haast wil­len op­roe­pen: “Pro­le­ta­ri­ërs van de we­reld, ver­e­nig u in de­ze op­dracht!”


*) Van Doorn, W.A. (1931−2009) “De pa­ra­dox werk­ge­ver / werk­ne­mer” (1982); uit zijn on­ge­pu­bli­ceer­de po­li­tie­ke com­men­ta­ren.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *