Vrije wil bestaat niet? Toch wel…

Soms ben ik blij met fi­lo­so­fen, al­hoe­wel dat een uit­zon­de­ring is. Mijn lief­heb­be­rij is het niet om me be­zig te hou­den met kip-of-ei­er­vra­gen. Dit spe­ci­fie­ke exem­plaar is zelfs zeer ge­mak­ke­lijk te be­ant­woor­den en re­kent af met de schijn­ba­re pa­ra­dox. Ik heb des­on­danks een fi­lo­soof wel eens ho­ren zeg­gen dat “ons dit niet ont­slaat van de ver­plich­ting over de vraag na te den­ken”. Per­soon­lijk vind ik dat on­zin, en de­ge­ne die het ant­woord op de il­lus­te­re kip-ei-vraag niet weet kan nu be­ter stop­pen met le­zen.

Van­daag zie ik in de krant dat het ex­pe­ri­ment van Ben­ja­min Li­bet, waar­in werd “aan­ge­toond” dat vrije wil niet be­staat, door fi­lo­soof Lie­ke As­ma in haar proef­schrift wordt ge­fal­si­fi­ceerd. Het is niet de eer­ste keer. Eer­der al ram­mel­de mijn gro­te idool Da­niel C. Den­nett suc­ces­vol aan dat in­zicht van (in Ne­der­land voor­al) de (“Wij zijn ons brein”) Schwabis­ten, door te stel­len dat we eerst maar eens moe­ten be­den­ken wat vrije wil ei­gen­lijk is (en nog veel meer leu­ke kri­tiek op de om­stre­den stel­ling). Hij de­fi­ni­eert het als

The ca­pa­ci­ty to ima­gi­ne mul­ti­ple ac­ti­ons and out­co­mes whi­le being ab­le to ra­ti­o­nal­ly choo­se bet­ween them.

Ge­zien mijn hang naar ver­ant­woor­de­lijk­heid en “ac­coun­ta­bi­li­ty, zon­der wel­ke we nooit een mo­reel stel­sel had­den kun­nen heb­ben, kan ik het al­leen maar roe­rend met zijn oor­deel – dat we wel de­ge­lijk vrije wil heb­ben – eens zijn. Lie­ke As­ma is dat ook, zij het om mo­ve­ren­de fi­lo­so­fi­sche en me­tho­do­lo­gi­sche re­de­nen. Een daar­van is dat ex­pe­ri­men­ten tot nu toe niet aan­to­nen dat er geen in­ten­tie is bij be­wust ge­drag of han­de­lin­gen, die door het brein ge­ï­ni­ti­eerd wor­den voor­dat ze door de ei­ge­naar be­wust wor­den “be­dacht”. In het ex­pe­ri­ment op het plaat­je hier­bo­ven kan de in­ten­tie om de ro­de knop in te druk­ken al da­gen be­staan – na­me­lijk van­af het mo­ment dat de proef­per­soon weet dat hij aan de test gaat mee­wer­ken – en is er dus spra­ke van zo­wel in­ten­tie als keu­ze.

Om een lang ver­haal kort te ma­ken: we zijn au­to­ma­ti­scher dan we zelf den­ken en er be­staat een min of meer au­to­noom, su­per­snel stuk brein waar­over we geen zeg­gen­schap heb­ben (sys­teem 1) en dat de meest ele­men­tai­re over­le­vings­me­cha­nis­men uit­voert. Daar­naast staat een (lang­za­mer) deel dat ons vrije wil geeft (sys­teem 2).* Het is nog steeds niet zo dat we op ba­sis van ex­pe­ri­men­ten kun­nen con­clu­de­ren dat we het laat­ste niet zou­den heb­ben. “Mooi zo”, denk ik dan. Ik ben voor­lo­pig ge­rust­ge­steld.

Een leu­ke bij­kom­stig­heid is dat er een over­lap be­staat bij hen die den­ken dat vrije wil niet be­staat en zij die zich zor­gen ma­ken over de in­ten­tie die kunst­ma­ti­ge in­tel­li­gen­tie zou kun­nen heb­ben. Dat past ei­gen­lijk niet goed bij el­kaar, want KI is nog min­der in­ten­tie-ge­o­ri­ën­teerd dan een hy­per­com­plex pro­duct als ons brein. Al­thans, voor­als­nog is dat zo.


*) Bron: “Thin­king, Fast and Slow” (2012) – Da­niel Kah­ne­man

VS wil ter­ri­to­ri­a­le in­te­gri­teit Ne­der­land schen­den
Mars­man­ne­tjes, mi­nus­cuul wel­licht, maar toch…
T⛪UIS | MUURK✍NT | | Carlito, ergo SUM! - JAARGANG 8 | ◬