Amok-lo­pen en zelf­ver­bran­ding: het breek­punt van de wan­hoop

Wat is het ver­band tus­sen een Ira­ni­ër die zich­zelf op De Dam in brand steekt en over­lijdt, een pu­ber die amok loopt in een win­kel­cen­trum en daar­bij zes men­sen het le­ven uit schiet en ve­le an­de­re le­vens ver­woest, de re­gel­ma­tig voor­ko­men­de “familiedrama’s” in die bra­ve klein­ge­rui­te woon­wij­ken en een zich­zelf op te­le­vi­sie vol­le­dig voor schut zet­ten­de Ja­pan­ner?

Ik had er al wel eens zij­de­lings over na­ge­dacht, maar gis­te­ren wees ie­mand mij op een in­te­res­sant fe­no­meen dat hij in de me­dia had op­ge­pikt. Het lijkt er­op dat ons land ver­ge­ven is van de tik­ken­de men­se­lij­ke tijd­bom­men, die op enig mo­ment zul­len af­gaan, ten­zij ze wor­den “ge­checkt” door een gun­stig toe­val, een op­let­ten­de bur­ger, een aler­te in­lich­tin­gen­dienst of een on­ver­wach­te mee­val­ler. Hoe het ook zij, we heb­ben mis­schien wel een groot pro­bleem dat niet zicht­baar maar wel le­vens­ge­vaar­lijk is. De nit­ty-grit­ty er­van laat zich bij­na uit­re­ke­nen. Waar gaat dit over?

Daar kom ik op. Maar eerst nog iets an­ders…: Het is gei­nig om te zien hoe ver­baasd we hier over het al­ge­meen zijn over de ho­ge zelf­moord­cij­fers in Ja­pan. Van Zwe­den daar­en­te­gen be­grij­pen we dat veel be­ter. Dat is een land dat koud is en een ka­mer­breed bla­der­dek kent dat de zon bij­na over­al bui­ten­sluit – en waar de men­sen van me­lan­cho­lie aan el­kaar lij­ken te han­gen. Als die zich­zelf van kant ma­ken dan zien we daar de zin wel van in. Je zou het tij­dens een va­kan­tie bij­na zelf over­we­gen in dat Scan­di­na­vi­sche bos. Maar Ja­pan?

Ja­pan is een suc­ces­vol en rijk land dat ook nog eens bol staat van de bui­te­nis­si­ge tv shows waar­bij de Ja­pan­ners la­ten zien dat ze zich wer­ke­lijk ner­gens voor lij­ken te scha­men. Ze doen daar op­drach­ten die bij­zon­der on-char­mant kun­nen over­ko­men voor de ca­me­ra, trek­ken daar­bij re­gel­ma­tig hun kle­ren uit en ver­rich­ten zon­der eni­ge gê­ne al­ler­lei han­de­lin­gen die ze door een mo­de­ra­tor wor­den op­ge­dra­gen.* Daar­naast heb­ben ze voor de ge­wo­ne ster­ve­lin­gen ook nog eens een rij­ke ka­ra­o­ke tra­di­tie, waar­bij het de be­doe­ling is om je­zelf zo snel mo­ge­lijk voor paal te zet­ten voor het oog van je collega’s en je vrien­den. Re­cu­pe­re­rend zou je kun­nen den­ken dat Ja­pan­ners wer­ke­lijk ner­gens mee kun­nen zit­ten. Dus wat zou hen er nu toe kun­nen drij­ven om zo vaak zelf­moord te ple­gen?

Het fe­no­meen dat al­le hier­bo­ven be­schre­ven gru­we­lijk­he­den met el­kaar ver­bindt is – als je het mij vraagt – wan­hoop. En wan­hoop is, zo­als ie­der­een weet, net zo­als angst en kwaad­heid, een slech­te raad­ge­ver. Wan­hoop drijft je tot da­den die je on­der een nor­maal func­ti­o­ne­rend men­taal re­gime niet eens zou be­den­ken – laat staan uit­voe­ren.

Als we kij­ken naar Ja­pan, dan zien we daar een sterk pres­ta­tie­ge­rich­te maat­schap­pij, die de Ja­pan­ners al op zeer jon­ge leef­tijd door­dringt van de nood­zaak om uit­mun­ten­de re­sul­ta­ten te be­ha­len bij al­les wat ze doen. Ik heb me la­ten ver­tel­len dat zelfs de toe­la­ting tot de kleu­ter­school voor­af ge­gaan wordt door een test. En die wor­den ge­oe­fend met be­hulp van kost­ba­re “tu­tors” waar­voor de ou­ders grif gro­te som­men geld be­ta­len. Een­maal op school wordt er door de ju­ni­oor­tjes veel ge­pest en ge­trei­terd, met als slacht­of­fers de klas­ge­noot­jes die het snel­le en moor­den­de tem­po van de school en de maat­schap­pij niet zicht­baar kun­nen bij­be­nen. Het ge­volg is dat er veel stress ont­staat in die heel jon­ge kin­de­ren, die re­gel­ma­tig uit pu­re el­len­de dan maar be­slui­ten uit het le­ven te stap­pen. Het zijn in ver­hou­ding veel erg jon­ge men­sen die dat in Ja­pan doen. Het is de bui­ten­ge­woon tries­te bij­wer­king van een be­rucht ri­gi­de volks­at­ti­tu­de.

We zou­den ver­leid kun­nen zijn om te den­ken dat wij hier ver­schoond zijn van Ja­pan­se uit­was­sen. Maar het nieuws van de laat­ste tijd ver­telt ons een an­der ver­haal. Pres­ta­tie­druk is hier mis­schien min­der een is­sue, maar druk is er wel de­ge­lijk.

De familiedrama’s die we al lan­ger ken­nen, wij­zen stee­vast naar een ou­der die zich zo ge­tergd voelt door zijn of haar ex, de voog­dij-in­stan­ties, de gam­me­le con­tact­re­ge­lin­gen en de ali­men­ta­tie­plicht, dat ze, na keer op keer te­gen een muur op te lo­pen, op het on­fris­se idee ko­men om dan maar het he­le ge­zin – moe­der, kin­de­ren en zich­zelf in­cluis – om het le­ven te bren­gen. Het is maar één voor­beeld, maar er zijn le­gio si­tu­a­ties waar­in ie­mand zich to­taal ge­man­geld kan voe­len door de maat­schap­pij, on­wil­li­ge bu­reau­cra­ten, on­men­se­lij­ke re­gel­ge­ving en wat dies meer zij.

Wat ge­beurt er ei­gen­lijk in het hoofd van een pu­ber die zijn wa­pens leeg­schiet in een school of een win­kel­cen­trum? Het laat­ste exem­plaar van en­ke­le da­gen ge­le­den had schijn­baar psy­chi­sche pro­ble­men en [toch] de be­schik­king over vuur­wa­pens. Het lijkt er­op dat er iets in de jon­gen knap­te waar­door hij ver ge­noeg door­sloeg om een de­fi­ni­tie­ve am­bi­tie voor het hier­na­maals te koes­te­ren – maar dan wel in ge­zel­schap. Zijn wan­hoop – met re­de­nen die we al­leen door spe­cu­la­tie kun­nen be­na­de­ren – heb­ben een bij­zon­der do­de­lijk re­sul­taat ge­had.

En dan die ar­me Iraan­se man op De Dam, die zich­zelf heeft ge­dood en daar­bij een ui­ter­ma­te pijn­lijk wa­pen van keu­ze had. Toen hij zich­zelf ver­brand­de had ik he­le­maal niet door waar­om hij dat deed. Mij is la­ter ver­teld dat hij vol­le­dig klem was ge­zet in de Ne­der­land­se bu­reau­cra­tie, die hem – ge­heel bui­ten zijn macht om – zou gaan uit­le­ve­ren aan het land van her­komst om­dat er geen ac­cep­ta­be­le om­stan­dig­he­den zou­den zijn om hem asiel te ver­le­nen. Hij kon na­me­lijk geen of­fi­ci­ë­le pa­pie­ren over­leg­gen! (SIC!) Wel­ke vluch­te­ling kan dat ei­gen­lijk wel? Het lijkt er­op dat hij met zijn daad heeft ge­ko­zen voor een dood in Am­ster­dam in plaats van Te­he­ran. In zijn op­tiek had hij in ie­der ge­val geen schijn van kans meer te­gen ons “hu­ma­ne” asiel­be­leid en ook niet te­gen de re­pres­sie van het land waar­uit hij vlucht­te. Hoe triest kan het ei­gen­lijk wor­den? Voor wat het waard is: ik voel als (te­gen­woor­dig) par­le­men­tair Ne­der­lan­der wel eni­ge ver­ant­woor­de­lijk­heid voor dit vol­strekt on­no­di­ge ster­ven.

Van­uit ver­schil­len­de hoe­ken ko­men de com­men­ta­ren over het “hoe dit toch heeft kun­nen ge­beu­ren”, en de ge­meen­schap­pe­lij­ke schaap­ach­tig­heid van ons zo­ge­naam­de on­be­grip is bij­na stui­tend. Als we om ons heen kij­ken zou­den we de ve­le wor­tels van de tot waan­zin drij­ven­de wan­hoop toch dui­de­lijk kun­nen zien. Wie kent er geen ver­haal over een of an­der schrij­nend ge­val, waar­bij ie­mand zo­da­nig tus­sen de wal en het schip valt, dat de­ze maat­schap­pij hem let­ter­lijk uit­sluit en ver­mor­zelt? Die maat­schap­pij doet dat met haar re­gel­tjes en pro­ce­du­res, die niet zijn toe­ge­sne­den op de no­den van een en­ke­le in­di­vi­du, maar die zijn be­doeld om de sa­men­le­ving als ge­heel te­gen al te­veel in­ter­ne fluc­tu­a­ties te be­scher­men. Een schiet­par­tij in een win­kel­cen­trum, een ou­der die zijn part­ner en kin­de­ren ver­moord of een zelf­ver­bran­ding op de Dam zijn zul­ke fluc­tu­a­ties – zij het een ex­tre­me.

Wat mij per­soon­lijk zor­gen baart is de in­ge­bak­ken span­ning die in on­ze hoog­tech­no­lo­gi­sche maat­schap­pij lijkt rond te spo­ken. De ge­mid­del­de bra­ve bur­ger wordt al ner­veus als hij zijn Fa­cebook een dag niet ziet, om­dat hij zich dan van zijn “vrien­den” ge­ï­so­leerd waant. De vrij­heid die we door In­ter­net ver­wer­ven draagt zo ook een aper­te on­vrij­heid met zich mee. Wan­neer le­zen we in het nieuws dat ie­mand door di­gi­ta­le iso­la­tie uit zijn voe­gen is ge­spron­gen?

Op ons werk zet­ten we het per­so­neel ook on­der on­ei­gen­lij­ke druk – al­thans, dat zie ik op mijn uni­ver­si­teit. Dé tech­no­lo­gi­sche af­de­ling bij uit­stek, na­me­lijk ICT, draagt een ei­gen­aar­di­ge di­cho­to­mie in zich, die zicht­baar on­fris­se spo­ren trekt bij het per­so­neel, dat re­gel­ma­tig de wan­hoop voelt stij­gen. Ener­zijds ligt er de eis – van de di­rec­tie – om strak pro­ce­du­reel te wer­ken, zo­dat de dienst­ver­le­ning is ge­waar­borgd; an­der­zijds wordt er wel een flexi­bi­li­teit in den­ken en wer­ken ge­vraagd – door de lei­ding­ge­ven­de – die vol­le­dig de­to­neert in een strak ge­lei­de om­ge­ving. Als je er­gens ie­mand gek mee krijgt, dan is het wel met die on­o­ver­brug­ba­re te­gen­stel­ling. Als werk­ne­mer weet je in ie­der ge­val één ding ze­ker: er valt al­tijd wel iets over je te zei­ken.

Het lijkt er­op dat we re­ke­ning moe­ten gaan hou­den met veel meer uit­was­sen van het ge­weld­da­di­ge soort dan we nu voor lief wil­len ne­men. Het voelt aan als een in­he­rent ci­vi­li­sa­tie­pro­bleem. Ik­zelf ben se­ri­eus aan het over­we­gen of het Za­fri­kaan­se Kaap­stad geen vei­li­ger oord is voor mijn ge­zin en mij­zelf. Daar hoort ge­weld ten­min­ste nog ou­der­wets ge­zel­lig bij een be­ro­ving of een car-jack. Die Za­fri­ka­nen zijn veel te re­laxed om zo door te slaan dat ze op de bon­ne­fooi een win­kel­cen­trum leeg­schie­ten. Of denk ik dat al­leen maar? Hoe het ook zij, ons land wordt er met de toe­ne­men­de re­gel­druk en pres­ta­tie­drang niet vei­li­ger op. Het wordt tijd om daar eens heel goed over na te den­ken.

*) Laat ik het hier trou­wens maar niet heb­ben over de zwaar ge­de­bi­li­seer­de shows zo­als Oh-Oh Che­ri­so of Ti­rol of zo . Zijn dat mis­schien ook poin­ters naar een zwaar ge­troe­bleer­de jeugd van die deel­ne­mers die zich­zelf zo ver­schrik­ke­lijk te kijk zet­ten? Ik ga de cor­rec­te na­men van dat vul­lis niet eens op­zoe­ken, want dat is net een paar tand­jes te ver be­ne­den mijn stand.….