The Batt­le for Spain – The Spa­nish Ci­vil War 1936 – 1939 (1982) – An­to­ny Bee­vor

Ik dacht dat ik er van­af was, die bij­na ob­ses­sie­ve fas­ci­na­tie met het Eu­ro­pa van 1900 tot on­ge­veer 1950, maar dat is niet zo. Ik had nog een aan­zien­lij­ke blin­de vlek, en dat was de ge­schie­de­nis van Span­je, en wel voor­al die rond de bur­ger­oor­log van 1936 – 1939. Die omis­sie ben ik nu in ste­vig tem­po aan het weg­wer­ken, om­dat je niet kunt vol­hou­den een cryp­to-an­ar­chist te zijn om ver­vol­gens niets te we­ten van de wa­pen­fei­ten van de Vrije An­ar­chis­ten en hun An­ar­cho-Syn­di­ca­lis­ti­sche broe­ders, in wat waar­schijn­lijk de meest ac­tie­ve strijd is waar­in zij ooit heb­ben ge­par­ti­ci­peerd.

Hoe­wel; mis­schien dat ze in Rus­land nog iets mi­li­tants ge­daan heb­ben op een se­ri­eu­ze schaal, maar ik ge­loof dat eer­lijk ge­zegd niet zo. De com­mu­nis­ten wa­ren daar he­laas veel te ge­wiekst voor. Daar­naast heb­ben zij ook de ge­schie­de­nis van de U.S.S.R. op­ge­schre­ven; dat scheelt al gauw een jas.

Ik ben het boek “The Batt­le for Spain” (1982) van An­to­ny Bee­vor aan het le­zen, en ik moet zeg­gen dat de­ze exer­ci­tie ruim­schoots aan mijn ver­wach­tin­gen vol­doet. Ik be­gin zo­waar een re­de­lijk scherp beeld te krij­gen van het Span­je van vlak na WW‑I en de ge­wel­di­ge strub­be­lin­gen en cha­os daar, die uit­ein­de­lijk ge­leid heb­ben tot de machts­over­na­me door Fran­co, de dic­ta­tor die er­voor heeft ge­zorgd dat Span­je voor een pe­ri­o­de van 30 jaar geen vrije ver­kie­zing meer heeft ge­zien. On­ze bes­te ge­ne­raal was ef­fec­tief: de­ze be­stuur­lij­ke schand­vlek werd pas in 1978 weg­ge­poetst met de vor­ming van een de­mo­cra­ti­sche con­sti­tu­tie.

Er valt me iets op. Dat is in eer­ste in­stan­tie niet het feit dat er in Eu­ro­pa in de eer­ste helft van de vo­ri­ge eeuw wel erg veel fas­cis­ti­sche sta­ten ont­staan zijn. Ita­lië met haar Mus­so­li­ni, Duits­land met haar Hit­ler en Span­je met haar Fran­co – het zijn drie sta­ten die zich­zelf zon­der eni­ge gê­ne ook als echt mo­no­li­thisch totalitaire‑, ge­welds­ver­heer­lij­ken­de- en ab­so­lu­te re­gimes heb­ben ge­pro­fi­leerd en ge­af­fi­cheerd. De re­gimes van een aan­tal an­de­re lan­den, waar­on­der de U.S.S.R., la­gen daar wat prak­tijk be­treft wel heel dicht­bij en ze wa­ren ook geen haar be­ter. Toch pre­sen­teer­den ze zich als iets an­ders en ide­o­lo­gisch com­ple­men­tair – als So­ci­a­lis­tisch bij­voor­beeld. Geef het beest­je maar een naam; tus­sen al­le re­to­riek door is één ding heel dui­de­lijk: die Gro­te Lei­der on­zin en dat hef­ti­ge klas­se-ge­doe was wel heel po­pu­lair in die da­gen en het pas­te op de een of an­de­re ma­nier goed in de tijds­geest.… en in het heer­sen­de mens­beeld van toen.

Wat ik voor­al in het oog vind sprin­gen is het feit dat de ra­di­ca­le op­po­nen­ten van de staats­macht in dat tur­bu­len­te Span­je, die ook pro­beer­den de­ze door mid­del van ver­schil­len­de staats­gre­pen om­ver te krij­gen, naar de Eu­ro­pe­se ver­hou­din­gen van toen­ter­tijd on­voor­stel­baar mild be­han­deld wer­den. Daar was geen spra­ke van dik­ke-plan­ken dood­schie­te­rij zo­als dat in Ita­lië, Rus­land en Duits­land wel de­ge­lijk het ge­val was met Put­schis­ten, maar eer­der van sanc­ti­o­ne­ring op een aan­zien­lijk la­ger ge­welds­ni­veau. Er vie­len wel do­den door staats­hand, maar niet zo veel als in de Sov­jet Unie en niet zo “Rück­sichts­los” als in Duits­land. Ge­van­ge­nis­straf­fen wa­ren veel hip­per.

Die mild­heid was ove­ri­gens ver te zoe­ken toen de strijd tus­sen de Na­ti­o­na­lis­ten en de Re­pu­bli­kei­nen een­maal goed los­barst­te. Het do­de­lij­ke ge­weld tus­sen die twee groe­pe­rin­gen was hef­tig, tal­rijk en ver­sto­ken van eni­ge me­de­men­se­lijk­heid. De bur­gers on­der el­kaar wa­ren stuk­ken min­der mens­lie­vend dan de staat vlak voor de bur­ger­oor­log was.

Met an­de­re woor­den; die Span­jaar­den lij­ken zo vlak voor de “re­vo­lu­tie” van 1936 op het eer­ste ge­zicht – zelfs in een tijd van gro­te in­ter­na­ti­o­na­le po­li­tie­ke en ide­o­lo­gi­sche com­mo­tie die het in­ter­bel­lum zo ken­merkt – de meest re­lax­te broe­ders op dit con­ti­nent te zijn ge­weest. Kijk, en dat wist ik dus niet. En tij­dens de oor­log zelf schijnt er aan de Re­pu­bli­kein­se zij­de van het land een zeer op­ti­mis­ti­sche en po­si­tie­ve sfeer van gro­te ge­meen­schaps­zin ge­han­gen te heb­ben. Sail­lant de­tail: daar wer­den in een jaar meer on­der­wijs­in­stel­lin­gen ge­vormd en meer men­sen ge­al­fa­be­ti­seerd dan in de 20 jaar er­voor.

Ide­o­lo­gisch is het boek van Bee­vor erg in­te­res­sant om­dat het een goed over­zicht geeft van de ver­schil­len­de sma­ken van klas­sen-ge­ïn­sti­geer­de po­li­tie­ke strijd die in het Eu­ro­pa tus­sen de oor­lo­gen rond­zweef­den en hoe diep de ver­deeld­heid was die daar­door ont­stond. Als ik zo Duits­land, Ita­lië en Span­je eens naast el­kaar zet dan ont­kom ik niet aan de no­tie dat het voor­al het ge­rot­zooi op gro­te schaal tus­sen de com­mu­nis­ten, an­ar­chis­ten, so­ci­a­lis­ten, roy­a­lis­ten, chris­te­nen en an­de­re con­ser­va­tie­ven was die de­ze lan­den in de ar­men van de fas­cis­ten – of een van haar de­ri­va­ten, het Na­ti­o­naal So­ci­a­lis­me – ge­dre­ven heb­ben. An­ders ge­steld: als je een land on­be­stuur­baar en aan de rand van de af­grond wilt heb­ben, dan moet je de bo­ven­ge­noem­de fac­ties in één ka­mer zet­ten en ze la­ten re­ge­ren. Het is vra­gen om moei­lijk­he­den, blijkt uit de ge­schie­de­nis, en zo zijn in ie­der ge­val in drie lan­den te­ge­lijk uit­ge­ko­men bij een vorm van xe­no­fo­be, on­men­se­lij­ke en zwaar ge­de­bi­li­seer­de ci­vi­li­sa­tie-re­gres­sie.

De vraag is ge­recht­vaar­digd of to­ta­li­ta­ris­me in de een of an­de­re smaak de prijs is die moest wor­den be­taald voor de tran­si­tie van het ou­de fe­o­da­le Eu­ro­pa, via de vor­ming van de na­tie­sta­ten, naar het de­mo­cra­tie-ni­veau van te­gen­woor­dig. Het lijkt er op. Als je naar de ou­de Sov­jet sa­tel­lie­ten kijkt dan zie je op som­mi­ge plek­ken een soort­ge­lij­ke ma­noeu­vre plaats­vin­den. Die pie­chem in Wit-Rus­land bij­voor­beeld, die had zo in het po­li­tie­ke land­schap van de ja­ren 30 van de vo­ri­ge eeuw ge­past – als on­der­deel van de AS-mo­gend­he­den wel te ver­staan. Ik moet er nog maar eens over na­den­ken en meer over le­zen. De ju­ry komt hier nog op te­rug.

Het boek komt mis­schien over als zwaar op de hand, maar het valt mee. Het is lees­baar en niet on­aan­ge­naam; on­danks de rij­ke de­tail­le­ring die het van het po­li­tie­ke to­neel geeft. Dit is mijn eer­ste er­va­ring met Bee­vor, en ik vroeg mij al af wat de­ze man doet om zo veel de­tails in zijn boe­ken op te kun­nen ne­men. Als hij ze niet zelf ver­zint dan moet hij toch min­stens maan­den lang on­der­dui­ken in al­ler­lei ar­chie­ven en bi­bli­o­the­ken. Het re­sul­taat is in ie­der ge­val aan­be­ve­lens­waar­dig. An­to­ny Bee­vor heeft wat mij be­treft een zin­vol­le en ef­fec­tie­ve bij­dra­ge aan mijn be­grip van de Eu­ro­pe­se – en An­ar­chis­ti­sche – ge­schie­de­nis ge­le­verd. En mijn Spaan­se blin­de vlek is weg.

En dan nog even dit.…..

De Ro­bert Ca­pa con­tro­ver­se

Nog een fo­tootje voor de lief­heb­bers van dra­ma: dit is Fe­de­ri­co Bor­rell Gar­cía, de an­ar­chis­ti­sche mi­li­tie-man die op 5 sep­tem­ber 1936 op een heu­vel in Cer­ro, vlak bui­ten Cordo­ba, door de sol­da­ten van Fran­co werd dood­ge­scho­ten.

De­ze foto’s zijn ge­no­men door Ro­bert Ca­pa en zijn con­tro­ver­si­eel. Was hij schul­dig aan Bor­rel García’s dood? Er wordt door ver­schil­len­de bron­nen ge­sug­ge­reerd van wel. Links staat Fe­de­ri­co nog te po­se­ren, rechts valt hij door een do­de­lijk schot, dat waar­schijn­lijk door po­se­ren­de en schie­ten­de mi­li­tie-le­den ge­pro­vo­ceerd is.