Individualisme bedreigt de samenleving – De HJ Schoo-lezing, ofwel: Buma weet het beter

Gerelateerde afbeeldingOp 1 sep­tem­ber j.l. heeft Sy­brand Bu­ma, voor­gan­ger van het CDA, de HJ Schoo le­zing ge­ge­ven. De­ze wordt elk jaar ge­or­ga­ni­seerd door het opi­nie­blad Els­e­vier, dus tra­di­ti­o­neel ge­trouw mis ik dit vol­le­dig. Mijn sig­na­tuur weer­houdt mij in de re­gel om dit veel te recht­se pe­ri­o­diek­je te vol­gen, laat staan dat ik mij met een door haar ge­or­ga­ni­seer­de le­zin­gen­cy­clus in­laat. Het is daar­om goed dat ik af en toe door flexi­be­le­re men­sen dan ik­zelf word in­ge­fluis­terd om eens er­gens naar te kij­ken, an­ders had ik dit epis­tel van Bu­ma nooit ge­zien. Het is na­me­lijk best in­te­res­sant wat de­ze man stelt, zij het dat het ou­de wijn in nieu­we zak­ken is. Ech­ter, ik houd van wijn, ook van ou­de wijn en de leef­tijd van de zak­ken boeit me zel­den.

Het be­toog van Bu­ma laat zich com­pri­me­ren tot een en­ke­le zin­sne­de: De mo­der­ne mens is zijn iden­ti­teit kwijt­ge­raakt in de maal­stroom van de in­di­vi­du­a­li­se­ring. Het klinkt op het eer­ste oog als een aar­dig chris­te­lij­ke con­sta­te­ring, die de meer­waar­de van de kerk als ge­meen­schap zou kun­nen in­lei­den, maar dat is het niet. Die iden­ti­teit is na­me­lijk door on­ze ge­schie­de­nis heen al­tijd iets ge­weest dat door “de groep” (in de breed­ste zin van het woord) werd be­paald; om het even of dit een chris­te­lij­ke, jood­se, com­mu­nis­ti­sche, fas­cis­ti­sche of na­ti­o­naal­so­ci­a­lis­ti­sche ge­meen­schap was.

Ik wil er van­af zijn wan­neer de ken­te­ring is be­gon­nen, maar ik ver­moed dat het op­ko­men­de hip­pie-dom aan het ein­de van de ja­ren 1960 én de daar­aan ver­bon­den ge­zags­cri­sis, aar­dig in de buurt het schul­di­ge mo­ment ko­men. Tot die tijd be­stond het in­di­vi­du nau­we­lijks en wer­den men­sen voor­al ge­de­fi­ni­eerd door hun so­ci­a­le bed­ding, hun klas­se (lees: af­komst) of, in de fe­o­da­le tijd, door wie hun ei­ge­naar was. (Er is geen lijf­ei­ge­ne die ooit over zijn kar­ma heeft na­ge­dacht, daar­voor durf ik mijn hand in het vuur te ste­ken.) Om het qua tijd ech­ter niet al te ver van huis te zoe­ken: tot de twee­de helft van de vo­ri­ge eeuw dacht nie­mand na over zelf­ont­plooi­ing, in­di­vi­du­a­li­teit of het ver­vul­len van al­ler­lei per­soon­lijk-emo­ti­o­ne­le am­bi­ties. Het ego en de iden­ti­teit van de par­ti­cu­lie­re per­soon wer­den ge­vormd en on­der­hou­den door de groep waar­in de­ze groot werd ge­bracht, met het spe­ci­fie­ke doel een goed­wer­kend lid van die ge­meen­schap te kwe­ken. De at­ti­tu­de­vor­ming die daar plaats­vond was al­les­om­vat­tend en be­sloeg al­le as­pec­ten van goed bur­ger­schap. Een mo­ra­li­teit, een ar­beids­ethos, een mens­beeld en ga zo maar door, in al­les werd door de ge­meen­schap voor­zien.

Die iden­ti­teit-vor­men­de ge­meen­schap­pen hoe­ven niet con­fes­si­o­neel van aard te zijn, zo­als ik al stel­de. El­ke ideologie/religie heeft wat dat aan­gaat het­zelf­de doel: de le­den van de groep op­ne­men, con­so­li­de­ren en op­voe­den in de waar­den-struc­tuur die zij aan­hangt en er­voor zor­gen dat het lid de­ze uit­ein­de­lijk ook zelf pro­pa­geert. Zo ont­staat een zelf­re­pli­ce­rend sys­teem van nor­men en waar­den, waar­aan elk groeps­lid zich kan hou­den en waar­aan het de no­mi­na­le zin van zijn le­ven kan ont­le­nen. Om het­zelf­de iets an­ders te for­mu­le­ren: een ge­loofs- of ide­o­lo­gi­sche ge­meen­schap geeft het le­ven van de le­den zin door het een stel­sel van nor­men, waar­den, re­gels en dogma’s te bie­den, die het lid in het col­lec­tie­ve – vaak bur­ger­lijk – ga­reel kun­nen hou­den. Dat geldt zo­als ge­zegd voor al­le ge­zind­ten. Zo­wel de con­fes­si­o­ne­le spe­lers op de mo­raal­markt als de klas­siek (meer of min­der ex­pli­ciet) athe­ïs­tisch ge­o­ri­ën­teer­de stro­min­gen – zo­als com­mu­nis­ten, so­ci­a­lis­ten, fas­cis­ten en na­ti­o­naal­so­ci­a­lis­ten – be­schou­wen het in­di­vi­du als on­der­ge­schikt aan het col­lec­tie­ve be­lang en voe­den het in die zin ook ex­pli­ciet op. Ster­ker nog, als ik goed na­denk over dé ge­dood­verf­de an­ti-au­to­ri­tai­ren, de an­ar­chis­ten, dan geldt voor die tak van sport pre­cies het­zelf­de. Het sterk­ste in­sti­tuut on­der an­ar­chis­ten en au­to­no­men is so­ci­a­le con­tro­le en dat is vol­le­dig ge­richt op het na­le­ven van “de leer”, wat die dan ook zijn mo­ge.

Hier wordt ge­lijk het pro­bleem van Bu­ma dui­de­lijk. Hij slaat de spij­ker op zijn kop met de con­sta­te­ring dat de ver­bon­den­heid tus­sen de mens en zijn tra­di­ti­o­neel iden­ti­teit-vor­men­de groep in rap tem­po is ver­wa­terd. Ide­o­lo­gie­ën lij­ken hier in Ne­der­land bij­na niet meer te be­staan; iets wat zich dui­de­lijk laat be­mer­ken in de af­na­me van het kerk­be­zoek en het te­rug­lo­pen­de le­den­tal bij po­li­tie­ke par­tij­en. Er lijkt hier nog maar één re­li­gie te pre­va­le­ren en dat is het hu­ma­nis­me. De mens wordt daar­in cen­traal ge­steld, met al zijn in­di­vi­du­e­le ei­gen­aar­dig­he­den, wen­sen en am­bi­ties, waar­bij de ge­meen­schap uit­ein­de­lijk de gro­te ver­lie­zer wordt. De groot­ste win­naar is die ide­o­lo­gie­lo­ze po­li­tie­ke stro­ming die we po­pu­lis­me noe­men.

Bu­ma pleit voor een nieuw elan in de op­voe­ding van de mens als on­der­deel van een iden­ti­teit-vor­men­de ge­meen­schap die haar be­te­ke­nis moet her­win­nen. Ik ben het daar van har­te mee eens, zij het dat we ide­o­lo­gisch ver uit el­kaar lig­gen en ik dra­co­ni­sche in­stru­men­ten zo­als het ver­plich­te Wil­hel­mus niet zie zit­ten. Het ou­de so­ci­a­lis­ti­sche op­voed­mo­del – de ide­o­lo­gi­sche scho­ling van bur­gers door po­li­tie­ke com­mis­sa­ris­sen in wer­ke­lijk el­ke uit­hoek van de sa­men­le­ving – krijgt ook mijn han­den niet op el­kaar; even­min als een ver­stik­ken­de kerk. Toch moet er iets zijn dat van men­sen bur­gers maakt, die zich het lot van de we­reld en de mens­heid op­recht aan­trek­ken. Iets wat ze leert hoe ze zich als goe­de ge­meen­schaps­be­wo­ners ho­ren te ge­dra­gen. De hui­di­ge in­sti­tu­ten vol­staan daar­in niet. De mo­der­ne mens heeft de keu­ze om zich door de ge­meen­schap te la­ten op­voe­den of niet. Het ge­volg is, zo stelt Bu­ma te­recht, dat er een he­le gro­te groep men­sen is ont­staan die geen – of slechts een half­wer­kend – mo­reel kom­pas heeft, dat zeer ge­voe­lig is voor po­pu­lis­ti­sche cor­rup­tie. Je kunt vin­den van die in­di­vi­du­e­le vrij­heid wat je wilt, maar de rich­ting die on­ze cul­tuur nu in­gaat is niet on­ver­deeld ge­wenst; ten­zij je een ra­bi­aat ne­o­li­be­raal bent na­tuur­lijk.

Voor de lief­heb­ber: de HJ Schoo le­zing van Bu­ma.

Angriff, ran, ver­sen­ken!
Met een in­tel­li­gent oog de mens voor­bij
T⛪UIS | MUURK✍NT | | Carlito, ergo SUM! - JAARGANG 8 | ◬