God heeft zin, als culturele entiteit…

Als mij ge­vraagd wordt of ik re­li­gie – wel of niet op­ge­leukt met een god – kan be­grij­pen en ac­cep­te­ren, dan is mijn ant­woord al­tijd “ja”. De re­den is sim­pel: re­li­gie is een cul­tu­re­le en­ti­teit die diep ver­vloch­ten is met al­les wat wij be­scha­ving noe­men. On­ze ge­schie­de­nis en cul­tuur zijn dus on­los­ma­ke­lijk met re­li­gie ver­bon­den en zijn ook nooit meer uit ons sys­teem weg te den­ken. Een Or­wel­li­aan­se ge­schie­de­nis-edi­tor zou zo­iets wel­licht voor el­kaar krij­gen, maar de dys­tro­fie van 1984 is dan waar­schijn­lijk wel een ver­eis­te. Stel de vraag of dat ge­wenst is aan el­ke ra­bi­a­te athe­ïst en je krijgt – ik durf dat zon­der eni­ge re­ser­ves te stel­len – een ont­ken­nend ant­woord.

Of­wel, ook die athe­ïs­ten zul­len het voor­lo­pig met een re­li­gi­eus re­si­du in on­ze sa­men­le­ving moe­ten doen, dat nog een heel erg lang le­ven be­scho­ren is. Die per­sis­ten­tie is ruim­schoots ge­de­mon­streerd in de ou­de Sov­jet Unie en al haar sa­tel­lie­ten. Ik ver­moed dat de ka­tho­lie­ke en de or­tho­doxe ker­ken na een de­cen­nia­lan­ge re­pres­sie door de “com­mu­nis­ten” nog nooit zo sterk zijn ge­weest in het ou­de War­schau­pact.

En­ter: “Ma­de in Eu­ro­pe” van de VPRO, ge­pre­sen­teerd door de Bel­gi­sche schrij­ver Di­mi­tri Ver­hulst. Ik heb daar zon­dag eens naar zit­ten kij­ken, om­dat ik wist dat hij Ma­ri­na Abram­ović een keer in zijn se­rie zou heb­ben en geen en­ke­le ge­zon­de man met een wer­ken­de stel tes­ti­kels wil dat na­tuur­lijk mis­sen. Ik dus ook niet. Jam­mer ge­noeg ging het af­ge­lo­pen zon­dag niet over haar, maar over re­li­gie. On­danks de­ze set-back ben ik toch maar blij­ven kij­ken. De af­le­ve­ring op zich vond ik niet erg boei­end, maar op een ge­ge­ven ogen­blik maakt Ver­hulst dan toch een op­mer­king die me bij­bleef. Hij zei (ik pa­ra­fra­seer): “.…de bij­bel had wel een be­te­re re­dac­teur kun­nen ge­brui­ken…” Het was even schrik­ken voor me, want dat is leuk op­ge­merkt, maar het slaat he­le­maal ner­gens op.

De bij­bel is een ca­non van boe­ken die over een lan­ge pe­ri­o­de van tijd door een he­le­boel men­sen in el­kaar is ge­zet. De re­dac­teur is dus een re­dac­tie en de bij­bel is daar niet op een ach­ter­na­mid­dag uit ge­ko­men. Maar op zich is dat niet wat me het meest stoor­de aan Ver­huls’ op­mer­king. Wat ik er­ger vond is het ge­mak waar­mee hij re­li­gie weg­zet­te als een ob­so­le­te cu­ri­o­si­teit, die zijn houd­baar­heids­da­tum ver voor­bij is, want dat is een bui­ten­ge­woon sim­plis­ti­sche mis­vat­ting. Wat re­li­gie wel is heb ik hier­bo­ven al be­schre­ven en in die zin is het – voor­lo­pig de ko­men­de paar hon­derd jaar – niet weg te den­ken uit ons le­ven. Re­li­gie is een over­le­vings­me­cha­nis­me dat in on­ze hard­wa­re zit en is dus niet op kor­te ter­mijn weg. Daar­naast zit het op cul­tu­reel ni­veau zo diep en com­plex in on­ze sa­men­le­ving ver­we­ven dat het nau­we­lijks weg te krij­gen is. De keu­ze te­gen re­li­gie die door el­ke athe­ïst ge­maakt wordt (ook door mij) kan dus al­leen per­soon­lijk zijn en zal voor­lo­pig niet glo­baal aan­slaan. Se­cu­la­ri­sa­tie gaat nu een­maal heel erg lang­zaam waar­bij het heen en weer be­weegt. Ik zie re­li­gie daar­om de ko­men­de 1.000 jaar echt niet ver­dwij­nen.

Het is mis­schien maar goed ook. Ik hoor vaak de op­mer­king dat bij­na al­le con­flic­ten op de we­reld re­li­gi­eus ge­ïn­du­ceerd zijn. Dat zou kun­nen, maar de mo­re­le con­struc­tie waar­mee je mag ho­pen dat elk in­di­vi­du door zijn so­ci­a­le ba­sis uit­ge­rust wordt is dat ook. Als je dat ver­haal heel kort maakt, dan heeft – met de hui­di­ge con­fes­si­o­ne­le staat van de we­reld – nog vrij­wel ie­der­een van (een plaats­ver­van­ger van) god ge­leerd dat je niet mag ste­len, moor­den of je buur­vrouw mag bip­sen en dat je me­de­do­gen voor je me­de­mens moet heb­ben. Al­leen zij die uit een lang­staand athe­ïs­tisch nest ko­men zijn daar­van enigs­zins ver­schoond. Je kunt dus vin­den van re­li­gie wat je wilt, maar voor­lo­pig fun­geert het wel als een ef­fec­tie­ve spie­gel waar­aan ik kan af­me­ten of ie­mand wel weet hoe het hoort in het le­ven. In dat licht is nog iets an­ders erg be­lang­rijk: het is voor athe­ïs­ten nog steeds heel moei­lijk om op ra­ti­o­ne­le en niet-re­li­gi­eu­ze ba­sis een fun­da­ment voor mo­ra­li­teit te leg­gen. Sam Har­ris heeft het ge­pro­beerd, maar zijn me­tho­de is nog erg om­slach­tig. We zul­len het voor­lo­pig dus met god moe­ten stel­len.

Ik heb er wel eens iets uit­ge­brei­der over ge­schre­ven, waar­bij ik stel dat ik re­li­gie niet be­hoef te res­pec­te­ren. Daar­op ben ik on­der­tus­sen – zo­als uit la­te­re aan­te­ke­nin­gen blijkt – te­rug­ge­ko­men. Even­wel zou ik bij mijn laat­ste ob­ser­va­tie hier­bo­ven graag eens feed­back wil­len heb­ben van een ver­stokt an­ti-re­li­gi­eu­ze hy­per-se­cu­lie­re athe­ïst, die me gaat uit­leg­gen dat ik er naast zit en vroe­ger toch be­ter wist. Any ta­kers?

Po­pu­lis­ten al­ler lan­den: DENK!
Wat Wil Wil­ders? Nie­mand die het weet…
T⛪UIS | MUURK✍NT | | Carlito, ergo SUM! - JAARGANG 8 | ◬